Politiek activisme: op zoek naar betere spelregels

Auteur: Dr. Virginie Mamadouh 

Virginie Mamadouh is Universitair Hoofddocent Politieke en culturele geografie aan de Universiteit van Amsterdam

De geschiedenis wordt in de Westerse wereld vaak verteld als een onophoudelijk mars naar een betere wereld. Maatschappelijke verandering lijkt soms spontaan te ontstaan – denk aan globalisering. Toch is dit niet het geval. Deze veranderingen zijn het gevolg van het strategisch handelen van mensen, hoewel ze niet altijd de gevolgen ervan kunnen overzien. Bovendien gaat men soms over lijken en heiligt het doel de middelen. Denk aan de slachtoffers van grote ideologieën zoals kolonialisme, nationalisme, nazisme, communisme… ook allemaal in naam van de vooruitgang.

Tegenover het beleid van bedrijven en overheden staat politiek activisme: pogingen van onderaf om de wereld te verbeteren. Het beeld doemt op van demonstranten en barricades. Het juiste evenwicht tussen afkeer en romantische beelden van activisten is vaak ver te zoeken, maar feit blijft dat grote emancipatorische bewegingen dankzij activisten tot stand zijn gekomen. Wie de spelregels zonder vragen accepteert en ervoor terugdeinst ze aan de kaak te stellen zal het spel inderdaad nooit kunnen veranderen. Politieke-, sociale- en mensenrechten die wij nu vanzelfsprekend vinden waren ooit wilde eisen van activisten. En deze bepalen weer welke bewegingsruimte de activisten van nu hebben. In die zin krijgt elke samenleving de activisten die ze verdient.

Politiek activisme in de 21ste eeuw

De jonge eenentwintigste eeuw lijkt buitengewoon rijk aan grootschalige protesten, denk aan Occupy, de Indignaport_femendos en de Arabische lente. Daarnaast spreken kleinschalige acties tot de verbeelding zoals die van de in Oekraïne opgerichte Femen, en wederom de Amsterdamse bezetting van het Maagdenhuis. Betekent dit dat de jaren 60 terug zijn en zijn de bewegingen vergelijkbaar?

Afbeelding: Femen Holland; Fotograaf: Bart Jansen

Eigenlijk is elke activist(e) anders. Er zijn tal van redenen om mee of niet mee te doen aan een collectieve actie: sociologische, maar ook psychologische. Elke actie is anders, met specifieke doelstellingen. Generaliseren drukt de eigenheid van elke situatie op de achtergrond en men moet oppassen voor oppervlakkige overeenkomsten. Toch blijven actievoerders elkaar inspireren, want het geeft moed om te zien dat anderen ook vechten voor hun idealen.

Verscheidenheid en diversiteit

Maar de sociale bewegingen zijn talrijk en divers. Het is van meet af aan belangrijk om verschillende vormen van activisme te onderscheiden. Dat geldt voor het hoe, het wat en het waarom van politiek activisme. Sommige activisten hebben primair individuele belangen, anderen zetten zich in voor anderen. Zij hanteren een waaier aan actiemiddelen. Juridisch activisme bestaat uit het gebruiken van alle mogelijkheden die de wet biedt om onrecht te lijf te gaan. Politiek activisme spreekt meer tot de verbeelding. Hieronder vallen velerlei collectieve acties; parlementair of niet, gewelddadig of geweldloos, binnen of buiten de wet. Soms wordt er met protestacties onvrede geuit en wordt van mensen met politieke en economische macht veranderingen geëist, maar men kan ook direct een andere, betere wereld vorm te geven met het opzetten van alternatieven van onderaf.

De boodschap overbrengen

Politiek activisme is mede afhankelijk van communicatiemiddelen en media-aandacht om zich te organiseren, mensen te mobiliseren en hun boodschap te verspreiden. Daarom zijn de sociale media de laatste tijd zo belangrijk geworden voor activisten. Het stelt ze in staat om de nieuwsvoorziening in eigen hand te nemen en buiten de conventionele media om informatie over hun doelstellingen, hun netwerken en het acties te verspreiden. Het is niet nieuw dat activisten in verschillende plekken met elkaar communiceren en elkaar helpen – zo ging het ook met de revoluties van 1848 en 1918 en de protesten van 1968 en 1989, maar de snelheid en de dichtheid aan netwerken zijn nooit zo hoog geweest.

In het geheugen gegrift

Toch is de wereld niet plat en is de geschiedenis niet geëindigd, in tegenstelling tot wat sommige Amerikaanse publicisten sinds het einde van de koude oorlog beweren. Politiek activisme is juist tijd en ruimte gebonden. Er ontstaan golven van samenhangende acties die in bepaalde plekken en periodes gebundeld zijn. Er zijn opeens plekken waar mensen bij elkaar komen om te demonstreren (het Malieveld bij de vredesdemonstratie in 1983), marsen die allerlei plekken uit het land met de hoofdstad verbinden (de Euromarsen tegen werkloosheid en armoede naar Brussel in 1997), of mensenketens die plekken met elkaar verbinden zoals in de Baltische landen in augustus 1989.

Die momenten waarop vele (gewone) mensen de straat op durven, om lijfelijk aanwezig te zijn en verandering te eisen blijven in het collectief geheugen gegrift staan, vanwege het behaalde resultaat of juist vanwege de harde repressie: het Tiananmenplein in Beijing (1989), Puerta del Sol in Madrid (2011), Occupy Wall Street in New York (2011), het Tahrirplein in Cairo (2012-13), Maidan in Kiev (2004, 2013-14), Place de la République in Parijs (2015) of op bescheiden schaal het Maagdenhuis in Amsterdam (2015). Het zijn bubbels waar men even anders denkt over de wereld zoals het is, de vanzelfsprekendheid van vertrouwde misstanden niet accepteert en creatief kan zijn. Verzet uit hoop, verzet uit wanhoop, verzet voor de kick. Maar zonder dromers geen stap voorwaarts. Daarom zou iedere samenleving haar activisten moeten koesteren, en men zou wellicht samenlevingen het beste kunnen beoordelen op de manier waarop zij met hun activisten omgaan.

All rights reserved | copyright 2015 | gepubliceerd op 25-05-2015

Afbeelding afkomstig van: http://www.bybartjansen.nl/