Ook met een eigen geschiedenis is popmuziek nog niet volwassen

Auteur: Peter van Dam

De Ierse band U2 ging afgelopen jaar de wereld rond om het dertigjarige jubileum van het album The Joshua Tree te vieren. In eigen land trekken The Analogues veel publiek met het naspelen van klassieke albums van The Beatles op authentieke instrumenten. De popmuziek ontdekt haar eigen verleden. Dat betekent echter niet dat ze na zestig jaar is opgegroeid. De manier waarop ze haar geschiedenis  een plaats geeft, is allerminst volwassen.

Popmuziek leefde sinds de jaren zestig van de allure van het nieuwe. Artiesten als The Beatles schreven hun eigen muziek en brachten die als singles en

Bron: Wikimedia

langspeelplaten op de markt. Ze begonnen zelfs conceptalbums te componeren. Bij het verschijnen van de nieuwe single van een populaire artiest stonden er rijen fans voor de platenzaken om een exemplaar te bemachtigen. Wie jong was in de jaren zestig had meer te besteden dan jongeren voorheen. Deze jongeren besteedden vaak een deel van hun geld aan muziek. Ze bleven muziek kopen terwijl nieuwe generaties dat ook gingen doen, waardoor steeds meer singles en langspeelplaten over de toonbank gingen. Het album Thriller van Michael Jackson, dat in 1982 verscheen, werd wel 66 miljoen keer verkocht. Nieuwe muziek was voor de muziekindustrie en muzikanten de sleutel tot meer inkomsten. Voor de kopers was die nieuwe muziek een bron van plezier en een manier om een eigen identiteit te omlijnen, of ze zich nu rocker, surfer of skater noemden.

Het tijdperk van revivals

De aura van de nieuwe muziek is er nog wel, maar daarnaast klinkt inmiddels een andere toon. De popmuziek kijkt en luistert steeds vaker naar haar eigen verleden. Zoals U2 een tournee wijdde aan het jubileum van het album The Joshua Trea, gaf de band Interpol een reeks concerten naar aanleiding van het vijftienjarig jubileum van Turn on the Bright Lights. Dit jaar gaat de zangeres en liedjeschrijfster Lauryn Hill op tour om te herinneren aan het album The Miseducation of Lauryn Hill, dat twintig jaar geleden verscheen.

Minder zelfvoldaan is in dit opzicht de historische blik van filmmaker Martin Scorcese. Hij legt al sinds de late jaren zeventig de geschiedenis van de popmuziek vast in concertfilms als The Last Waltz over The Band en Shine a Light over the Rolling Stones en documentaires over onder meer Bob Dylan en George Harrison. Bovendien produceerde hij een serie films over de geschiedenis van de blues, waarin filmmakers hun fascinatie voor de blues in documentaires belichtten. Even opvallend is de manier waarop de afgelopen jaren de Nederlandse groep The Analogues zich inspant om albums van The Beatles met authentieke instrumenten nauwgezet na te spelen. Door het hele land komen bezoekers naar het theater om deze inmiddels klassieke albums live te horen en zien.

Een emotionele band met het verleden

Het verschil tussen de monumentale zelfverheerlijking van U2 en de eerbiedige blik van The Analogues toont sterk verschillende relaties met het verleden. De filosoof Friedrich Nietzsche schreef in Over nut en nadeel van geschiedenis voor het leven over drie manieren waarop geschiedenis voor mensen van belang kan zijn. In de eerste plaats in een monumentale vorm, geschiedenis die mensen inspireert met verhalen over grote mannen en grootse gebeurtenissen. Daarnaast als antiquarische geschiedenis, het in ere houden van soms ook heel alledaagse verleden vanwege een persoonlijke band. Bij U2 ligt de nadruk zo bezien op het monumentale, terwijl The Analogues de vererende benadering van de muziekgeschiedenis invullen. Een derde manier om met het verleden om te gaan is volgens Nietzsche de kritische geschiedenis, die tegenwicht moet bieden tegen de andere twee varianten. Kritische geschiedschrijving is nodig om afstand te nemen, want geschiedenis mag volgens Nietzsche geen drukkende last worden.

Bron: Wikimedia

Academisch geschoolde historici hebben vaak moeite met de emoties die mensen aan het verleden verbinden. Verering en inspiratie staan een nuchtere blik op het verleden in de weg. Tegelijkertijd zijn dergelijke emoties een belangrijke drijfveer voor mensen om zich met geschiedenis bezig te houden. Het publiek, de studenten en veel academici zelf lopen warm voor geschiedenis vanwege deze emoties.

Volgens Nietzsche zijn alle drie deze relaties waardevol. Monumentale geschiedenis stelt mensen in staat om over hun eigen tijd heen te kijken naar de grootse momenten van de mensheid. Antiquarische geschiedschrijving bindt ze aan hun omgeving en geeft ze een gevoel van verbondenheid. Kritische geschiedenis helpt mensen om zich vrij te voelen om te handelen en zich niet aan banden te laten leggen door het verleden.

Een gezonde balans

Is het dus een goede zaak dat de popmuziek haar eigen verleden heeft ontdekt als de monumentale geschiedenis van U2 en de antiquarische geschiedenis van The Analogues? Niet zonder meer. Nietzsche was vast niet blij geweest met deze variant van monumentale geschiedschrijving. Hem ging het om een perspectief op eeuwen geschiedenis en niet om het jubileum van een eigen prestatie van nog geen halve eeuw geleden. Ook de commerciële drijfveren die ongetwijfeld een belangrijke rol spelen in het benadrukken van de eigen monumentale historie had Nietzsche vast gehekeld. Noch de kortademigheid van de popmuziekgeschiedenis, noch haar oppervlakkige verering zijn tekenen van een volwassen omgang met het verleden. Bovendien raakt bij een eenzijdige benadering de balans zoek.

Hoe het ook kan, laat een roemruchte winnaar van de nobelprijs voor de literatuur de afgelopen jaren zien. Bob Dylan is al geruime tijd op zoek naar het verleden van de muziekcultuur waar hij in is geworteld. Hij verwerkte niet alleen ontelbare verwijzingen naar blues en folk uit vervlogen tijden in zijn eigen muziek, maar wist met zijn radioprogramma –

Theme Time Radio Hour— luisteraars mee te nemen naar bekende en minder bekende liedjes, commercials en cabaret die de Amerikaanse muziekgeschiedenis kleur hebben gegeven. Hij vroeg niet alleen aandacht voor de rijkdom van de muzikale traditie, maar bracht op zijn laatste albums ook nieuwe arrangementen van bekende en minder bekende muziek ten gehore – kerstliedjes, het werk van Frank Sinatra, klassieke Amerikaanse popmuziek. Dylan laat zien dat bij een volwaardige relatie met het verleden meer komt kijken dan vereren en op een voetstuk zetten. Pas wanneer we een eigen perspectief op het verleden ontvouwen, komt geschiedenis echt tot leven.