De kijk op het leven van religieuze fundamentalisten

Door: Prof. dr. Harry van Dalen

Harry van Dalen is senior onderzoeker aan het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Onderzoek (onderdeel van de KNAW en Rijksuniversiteit Groningen) en hoogleraar economie aan Tilburg University (TISEM/TIAS). Hij is tevens hoofdredacteur van het economen web-forum Mejudice.nl. Momenteel is hij tijdelijk verbonden aan het Netherlands Institute for Advanced Studies (NIAS), Wassenaar.

Religieuze fundamentalisme wordt meer en meer als een zorg van Westerse maatschappijen gezien. Het roept de vraag op hoe de rol van religie doorspeelt in waarden die een rol spelen in de samenleving. Op basis van de World Values Survey wordt bezien hoe Moslims in Islamitische landen staan ten opzichte van waarden zoals de gelijkheid van man en vrouw en de acceptatie van acties of handelingen zoals abortus, zelfmoord, euthanasie, en scheiding. Een vergelijking met andere religies wordt ook geboden.

Waardenonderzoek

Een belangrijke bron om antwoorden op dit soort vragen te vinden is het onderzoek dat gebundeld wordt in de World Values Survey (WVS); een wereldwijd netwerk van sociale wetenschappers dat veranderende waarden bestudeerd en beziet welke invloed die veranderingen hebben op samenlevingen. Het WVS bestaat uit nationaal representatieve enquêtes die zijn uitgevoerd in bijna 100 landen die bijna 90 procent van de wereldbevolking beslaan. Het is niet zo dat voor alle landen voor alle jaren en voor alle vragen cijfers zijn te vergaren. De survey biedt echter een interessante blik op zaken die ook bij de bovenstaande vraag van waarde kan zijn.

Veroordeling gedrag

Een antwoord op de vraag in hoeverre Moslims in Islamitische landen verschillen kan men verkrijgen door bepaalde normen of houdingen tegen het licht te houden. Tabel 1 bevat gedragingen Moslims7813126052_f5631b53e6_kdie veelzeggend zijn en die ook vaak terug komen in het publieke debat en die van belang zijn binnen de demografie. Ten aanzien van homoseksualiteit, zelfmoord, euthanasie, abortus, en seks voor het huwelijk bestaat er een wereld van verschil met bijvoorbeeld westerse landen als Nederland of Zweden (zie Van Dalen, 2015) waar men zeer liberaal is ten aanzien van deze vraagstukken. In Islamitische landen is er een sterke homogene opvatting dat dit soort acties of handelingen moet worden afgekeurd. Alleen voor scheiding kan men in sommige landen op enige mildheid rekenen. Maar zoals men ook kan afleiden uit de missende waarden in tabel 1 zijn sommige kwesties zijn zo beladen dat enquêtebureaus het niet eens overwegen om deze op te nemen in hun vragenlijsten.

Tabel 1: Welke acties of handelingen zijn gerechtvaardigd? (1 = nooit gerechtvaardigd tot 10 = altijd gerechtvaardigd), Moslims in Islamitische landen*

Capture

De percentages vertegenwoordigen de mening over het totaal inclusief een categorie ‘weet niet’. * In deze landen is de religie niet gevraagd. Dit zijn Islamitische landen waarvan bekend is dat de Islam de sterk dominante religie is. Bron: WVS (2012-2014)
               

Vergelijking met andere religies

Om te bezien of de sterke opvattingen die Moslims hebben ook onder andere religies in de wereld kunnen worden aangetroffen is de vraag gesteld of religieus fundamentalisten die andere religies aanhangen anders denken over de onderwerpen in tabel 1. Op basis van de twee stellingen – tolerantie jegens andere religies en leidende rol van religie – is een religieus fundamentalisme-index gecreëerd die aangeeft of men sterke of zwakke ideeën heeft over het belang van religie in de samenleving. Voor alle respondenten van de grootste religieuze groepen in het World Value Survey bestand is nagegaan hoe verwerpelijk dan wel acceptabel men de eerdergenoemde acties of handelingen vindt. En wat blijkt? Fundamentalisten, of ze nu Moslim of katholiek of anderszins zijn, keuren alles net zo hard af en verschillen eigenlijk niet veel van elkaar.

Dit roept uiteraard dit de vraag op waarom fundamentalisme zoveel emotie oproept. Die vraag is eenvoudig te begrijpen als men naar de percentages fundamentalisten kijkt per religie. Vooral de respondenten die zich als Soennitische Moslims karakteriseren zijn in hoge mate fundamentalistisch (ruim 80 procent) terwijl de fundamentalisten in andere religies zich laten kenschetsen als een minderheid.

Conclusie

De kijk op beladen problemen zoals euthanasie, homoseksualiteit en scheiding is onder moslims in Islamitische landen tamelijk homogeen en laat zich kenschetsen als intolerant. Die intolerantie is echter niet beperkt tot de moslims – ook aanhangers van andere religies, zoals Katholieken of Hindoes kennen  hun fundamentalisten die op veel van de genoemde zaken intolerant zijn. Het percentage fundamentalisten onder moslims is echter aanzienlijk hoger dan onder andere religies. Het is moeilijk om dit inzicht te generaliseren tot moslims die in westerse landen leven omdat migratie een selectief proces is en de doorsneemigrant niet noodzakelijk de doorsnee-inwoner van een Islamitisch land is.

—–

Zie verder de uitgebreide versie van dit verhaal: H.P. van Dalen, 2015, Demografie en religie: de invloed van fundamentalisme, Demos: bulletin over bevolking en samenleving, jaargang 31, no. 8, blz. 5-7.

All rights reserved copyright 2016| gepubliceerd op: