De diverse en complexe rol van media in een democratische samenleving

De diverse en complexe rol van media in een democratische samenleving

Auteurs: Stijn Joye, Daniël Biltereyst & Sofie Van Bauwel

Stijn Joye (Stijn.Joye@UGent.be), Daniël Biltereyst (Daniel.Biltereyst@UGent.be) en Sofie Van Bauwel (Sofie.VanBauwel@UGent.be) zijn verbonden aan de vakgroep communicatiewetenschappen van de Universiteit Gent en allen lid van de onderzoeksgroep Centre for Cinema and Media Studies (CIMS, www.cims.ugent.be). Ze doceren en voeren onderzoek uit in het brede veld van audiovisuele beeldcultuur en culturele mediastudies.

In het hedendaagse tijdperk van toenemende globalisering en mediatisering ervaren we onze samenleving in al haar diversiteit en complexiteit hoofdzakelijk via verschillende media. Ondanks alle kritiek op én relativering van de macht van media, kan niet ontkend worden dat ze een centrale rol spelen in de wijze waarop we de ons omringende werkelijkheid trachten te begrijpen. Media en diverse andere cultuurproducten zijn immers niet alleen de belangrijkste bronnen voor actuele informatie over de samenleving, ze zijn eveneens cruciaal voor de constructie van identiteit, ideologie en sociale cohesie. Het is precies vanuit die specifieke invalshoek dat we media koppelen aan noties van democratie en burgerschap.

Deze essentiële rol van media gaat uiteraard niet alleen op voor traditionele nieuwsmedia of voor de politieke aspecten van ons bestaan en onze samenleving. Ook sociale media, fictie en alle mogelijke varianten tussen fictieve en feitelijke formats verlenen betekenis aan alle aspecten van ons leven, gaande van een louter individuele invulling, zoals het ervaren en uitdrukken van een persoonlijke (seksuele) identiteit, tot het collectieve gegeven van te behoren tot een bepaalde gemeenschap. Centraal daarin staat de idee van representatie. Dit betekent dat de beelden en verhalen die we dagelijks via media consumeren geen loutere afspiegelingen zijn van de werkelijkheid. Wat media brengen is immers altijd een bepaalde sociale constructie en bijgevolg een cruciaal vraagstuk voor sociale wetenschappers.

Een kritische blik op media

Vanuit dit perspectief bundelt het boek Media, Democratie en Identiteit een aantal essays over actuele maatschappelijke kwesties en debatten waa9789038225623rbij een expliciet kritische houding wordt aangenomen ten aanzien van media als democratisch instituut. Zoals al kort even aangehaald gaat een kritische houding ervan uit dat media geen objectieve, neutrale of betrouwbare doorgeefluiken zijn, zoals vaak als ideaal naar voren wordt geschoven door allerlei beleidsmakers, beroepsorganisaties en opinieleiders. Dit ‘ideaal’ is volgens ons echter onbereikbaar en misschien ook niet wenselijk. Een kritische reflectie vertrekt daarbij vanuit de vaststelling dat media altijd een publieke arena vormen van strijd en conflict. Met andere woorden, een intens spanningsveld tussen dominantie en verzet in een context van macht.

Deze strijd kan zich manifesteren in verschillende domeinen van de samenleving. Concreet hebben we met dit boek de keuze gemaakt om te focussen op vragen omtrent media in een context van institutionele politiek en beleid, op de relatie tussen media en de constructie van identiteit, en op vraagstukken over de rol van media bij het in stand houden of veranderen van de traditionele maatschappelijke breuklijnen bij politieke, ideologische, etnische, seksuele en andere verschillen.

De complexe relatie tussen media, democratie en identiteit

Op basis van empirisch onderzoek belichten de bijdrages deze diverse aspecten van de democratische rol van media. Zo wordt onder andere aangetoond dat Vlaamse nieuwsmedia het publieke debat over regeringsonderhandelingen eerder belemmeren dan bevorderen en in die zin het nalaten om alternatieve visies op de maatschappij te brengen. Wat feitelijk wel de rol is van media binnen een democratie. Andere stukken focussen op het fenomeen van bekende personen in de politiek en op de rol van nieuwsmedia als forum voor emotionele steun en katalysator van maatschappelijke solidariteit in een context van rampen zoals de busramp te Sierre (2012) of de recente aanslagen in Brussel (2016).

Naast nieuwsmedia is het belangrijk om de rol van populaire cultuur en ontspanningsmedia zoals film, televisiefictie en sociale media te analyseren. Uit de studies blijkt dat deze eveneens een cruciale rol spelen in bijvoorbeeld de identiteitsconstructie van jongeren. Een diversiteit aan mediarepresentaties van gender, seksualiteit en etniciteit helpt jongeren duidelijk bij het vormen van hun identiteit. Anderzijds zien we ook dat media zelf vaak gevangen zitten in het spanningsveld tussen vrijheid en controle. Verschillende casussen rond het Vlaamse filmbeleid, filmcensuur en processen van canonisering diepen dit aspect verder uit waaruit blijkt dat de politieke, culturele en ideologische machtsrelaties in een democratie een medium als film kunnen sturen tot censureren.

Voor meer informatie over het boek en de verschillende studies kan u terecht op de websites http://www.cims.ugent.be/publications/book-series/media-democratie-en-identiteit en http://www.academiapress.be/media-democratie-en-identiteit.html.

Referentie

Joye, S., Biltereyst, D. & Van Bauwel, S. (Eds) (2016). Media, Democratie & Identiteit. De rol van media in een democratische samenleving. Gent: Academia Press.