Effectieve communicatie voor effectief zelfmanagement: Het belang van goede communicatie tussen zorgverleners en chronisch zieke patiënten

Auteur: Dr. Bob C. Mulder

Bob Mulder (bob.mulder@wur.nl) is lecturer bij de Strategic Communication Group van Wageningen University. Tijdens zijn promotieonderzoek deed hij onderzoek naar hoe zorgverleners het beste chronisch zieke patiënten kunnen begeleiden. Daarvoor heeft hij, in samenwerkingsverband, op verschillende manieren gekeken naar communicatie tussen zorgverleners en patiënten.

Zelfmanagement van chronische ziekten

Veel mensen in Nederland lijden aan een chronische ziekte zoals diabetes of een hart- en vaatziekte. Kenmerkend voor een chronische ziekte is dat genezing meestal niet mogelijk is. Behandeling om verergering van de ziekte te voorkomen is wél mogelijk. Dat betekent dat mensen met een chronische ziekte levenslang behandeld moeten worden, om zo ernstige gezondheidsproblemen te voorkomen. Patiënten spelen zelf een belangrijke rol in hun behandeling. Er is dan sprake van zelfmanagement van de ziekte. Dat komt omdat de behandeling vaak een combinatie is van het innemen van medicijnen innemen en het aanpassen van de leefstijl. Patiënten moeten dan bijvoorbeeld gezonder eten en meer bewegen.

Het trouw volgen van de behandeling is voor veel patiënten al niet gemakkelijk, maar gezonder gaan leven is voor patiënten vaak nog moeilijker, omdat het vaak betekent dat ze jarenlange gewoonten moeten veranderen. Ook nemen veel patiënten soms, of regelmatig, hun medicatie niet in. Per ongeluk, of bijvoorbeeld omdat er vervelende bijwerkingen zijn.

Goede communicatie van belang, maar hoe dan?

BC Mulder_thesis coverOmdat zelfmanagement niet makkelijk is hebben zorgverleners, zoals de huisarts, de taak om patiënten te ondersteunen. Deze ondersteuning wordt verleend tijdens het consult met de patiënt. De vraag is daarom: Hoe kunnen zorgverleners nu zorgen voor een optimale ondersteuning en op een effectieve manier met patiënten communiceren? Om hier meer inzicht in te krijgen zal ik de resultaten beschrijven van twee studies uit mijn proefschrift: een studie onder HIV-patiënten en een studie onder type 2 diabetespatiënten.

Effectieve communicatie met de behandelaar: HIV

Sinds de jaren ’90 zijn de behandelingen dermate effectief, dat HIV tegenwoordig gezien wordt als een chronische ziekte. Als patiënten elke dag trouw hun medicatie blijven innemen, dan zullen ze geen AIDS krijgen. Dat klinkt misschien eenvoudig, maar dat is het vaak niet. Voor mijn onderzoek zijn 28 HIV-patiënten individueel geïnterviewd om te bekijken op welke manier zij het liefst communiceren met hun zorgverlener. De interviews zijn met elkaar vergeleken om te kijken of er gemeenschappelijke behoeften en voorkeuren genoemd werden door de HIV-patiënten als het gaat om ondersteuning.

Hieruit blijkt dat HIV-patiënten op zoek zijn naar werkelijke en gevoelsmatige controle over hun ziekte. Patiënten willen daarom op een manier communiceren die hen helpt met het omgaan met hun emoties, zoals angst voor de toekomst en schaamte voor de buitenwereld. Ze willen daarnaast graag antwoord op praktische vragen met als doel te achterhalen hoe ze zo goed mogelijk met hun behandeling om kunnen gaan. Voor het beantwoorden van deze emotionele en praktische behoeften is een goede vertrouwensrelatie essentieel. Deze vertrouwensrelatie wordt onder andere opgebouwd als patiënten de zorgverlener zien als competent en oprecht betrokken bij het welzijn van de patiënt. De vertrouwensrelatie kan bijvoorbeeld verstoord worden als patiënten merken dat hun zorgverlener weinig tijd heeft, of hen ziet als raar of zielig. Dat leidt ertoe dat patiënten minder geneigd zijn problemen of gevoelige kwesties te bespreken, die mogelijk zelfmanagement in de weg staan.

Gedragsverandering: Type 2 diabetes

Praktijkondersteuners in de huisartspraktijk ondersteunen patiënten met type 2 diabetes (dat meestal op latere leeftijd ontstaat, mede als gevolg van overgewicht) bij hun zelfmanagement. Bij deze ondersteuning gaat er veel aandacht uit naar het veranderen van eet- en beweeggewoonten van patiënten. Wetenschappelijk onderzoek naar gedragsverandering heeft veel inzichten opgeleverd in hoe gedragsverandering het beste gestimuleerd kan worden. Maar worden deze inzichten ook toegepast door de praktijkondersteuners? Om dat te bepalen hebben we zeven praktijkondersteuners een consult op laten nemen met 66 patiënten. Deze opnamen zijn vergeleken met wetenschappelijke inzichten over het veranderen van gedrag.

Uit deze vergelijking blijkt dat eet- en beweeggedrag vrijwel altijd worden besproken, maar zelden op een effectieve manier. Dat kom onder andere omdat praktijkondersteuners vooral algemene adviezen geven over gezonde voeding en beweeggedrag. Dat brengt in de regel vrijwel nooit een gedragsverandering te weeg. Mensen weten meestal al wel wat gezond en ongezond voor hen is. Het is veel effectiever om, samen met de patiënt, een concreet doel af te spreken. Bijvoorbeeld: de komende maand ga ik op maandag, woensdag en vrijdag na het eten een half uurtje fietsen (zie het artikel voor meer voorbeelden van effectieve communicatie). Dat is motiverender, maar ook beter uitvoerbaar, omdat dan veel duidelijker is welk gedrag, hoe vaak en op welk moment uitgevoerd kan worden. Daarnaast is beter na te gaan of het doel gehaald is, en zo niet, waarom dan niet.

Effectieve communicatie voor effectief zelfmanagement

Deze resultaten laten dus zien dat twee zaken van essentieel belang zijn voor een effectieve behandeling: ten eerste, het opbouwen van een vertrouwensvolle relatie tussen zorgverlener en patiënt en ten tweede, het toepassen van methoden die hun effectiviteit ten aanzien van gedragsverandering hebben bewezen. Nader onderzoek kan bekijken hoe beide elementen tezamen het beste in de praktijk toegepast kunnen worden.

Referenties

Mulder, B. C., van Lelyveld, M. A. A., Vervoort, S. C. J. M., Lokhorst, A. M., van Woerkum, C. M. J., Prins, J. M., & de Bruin, M. (2014). Communication between HIV patients and their providers: A qualitative preference match analysis. Health Communication, advance online publication. DOI:10.1080/10410236.2014.933017

Mulder, B. C., Van Belzen, M., Lokhorst, A. M., & Van Woerkum, C. M. J. (2015). Quality assessment of practice nurse communication with type 2 diabetes patients. Patient Education and Counseling, 98, 156–161.

All rights reserved | Copyright 2015 | Gepubliceerd op 9-6-2015