Vijftigplussers in doolhof van gezondheidsinformatie

Auteurs: Sarah Van Leuven, Jana Declercq en Joyce Stroobant, Universiteit Gent (België)

Sarah Van Leuven (sarah.vanleuven@ugent.be) is communicatiewetenschapper en coördinator van de transdisciplinaire onderzoeksgroep Health, Media & Society aan de Universiteit Gent. Daarnaast is ze ook lid van de onderzoeksgroep Center for Journalism Studies. Haar onderzoek focust vooral op het journalistieke brongebruik, specifiek bij gezondheidsnieuws en buitenlandnieuws. Jana Declercq (jana.declercq@ugent.be) is taalkundige en werkt momenteel aan een doctoraat bij de onderzoeksgroep Health, Media & Society aan de Universiteit Gent. Ze focust op de productieprocessen achter gezondheidsnieuws, zowel bij organisaties die een bron zijn van nieuws (zoals een farmaceutisch bedrijf en bij een ziekenfonds), als bij de media zelf. Joyce Stroobant (joyce.stroobant@ugent.be) werkt als taalkundige en communicatiewetenschapper eveneens aan een doctoraat bij de onderzoeksgroep Health, Media & Society aan de Universiteit Gent. Ze is ook lid van het Center for Journalism Studies. Haar onderzoek focust op de inhoud van gezondheidsnieuws in een verscheidenheid aan media, zowel wat betreft de bronnen als de onderwerpen en de framing van het nieuws.

De informatietsunami

Informatie over gezondheid is vandaag alomtegenwoordig. Waar vroeger de dokter het centrale aanspreekpunt was, kunnen we nu ook in het nieuws allerlei berichten lezen over gezondheid en ziekte. Dit kan bijvoorbeeld een artikel zijn in de wetenschapskatern over de ontwikkeling van een nieuw medicijn tegen hepatitis. Maar het kan ook heel praktisch zijn zoals berichten in lifestyle magazines of op het internet met handige ‘tips en tricks’ om een gezond leven te leiden. Daarnaast zijn ook organisaties zoals overheden, farmaceutische bedrijven of ziekenfondsen veel actiever gaan communiceren. Denk bijvoorbeeld aan overheidscampagnes zoals “Een teek? Pak ‘m beet!” in Nederland of “10.000 stappen” in Vlaanderen. Het gevolg is dat we overspoeld worden met informatie over gezondheid en ziekte. De vraag is of dit ervoor zorgt dat men effectief meer kennis heeft om zelf beslissingen te maken over gezondheid of ziekte, of ziet men door de bomen het bos niet meer?

Ons onderzoeksproject

Deze dubbele vraag staat centraal in het vierjarig onderzoeksproject dat in oktober 2014
van start is gegaan aan de Universiteit Gent (België). Een team van 11 onderzoekers uit verschillende disciplines (sociologie, taalkunde, communicatiewetenschappen, geneeskunde) zal onderzoeken hoe gezondheidsinformatie tot stand komt. En we zullen ook bekijken hoe het publiek het beste met deze informatie aan de slag kan gaan. Daarbij gaat, vanwege de vergrijzing, de aandacht uit naar vijftigplussers. Het is bovendien precies deze groep die vaker met kleine of grotere gezondheidsproblemen geconfronteerd wordt. Het is dus essentieel dat zij kunnen terugvallen op de nodige en correcte informatie. In het vervolg van dit stuk zullen we daarom focussen op de totstandkoming van gezondheidsinformatie. Meer specifiek zullen we ons richten op de bronnen van gezondheidsnieuws omdat zij een belangrijke invloed hebben op dit proces. Niet alleen kunnen zij een onderwerp onder de aandacht brengen van journalisten, bronnen kunnen ook de inhoud van het nieuws beïnvloeden (en dus ook de verstaanbaarheid, de correctheid, enzovoort). Dat doen ze door informatie wel of niet met een journalist te delen of door informatie vanuit een bepaalde invalshoek te vertellen. Denk bijvoorbeeld aan de vele nieuwsverhalen waarin verschillende bronnen een andere versie van dezelfde feiten weergeven. De inzichten over het brongebruik bij gezondheidsnieuws hieronder zijn gebaseerd op verkennende interviews die in februari-maart 2015 zijn afgenomen met acht Vlaamse gezondheidsjournalisten.

De bronnen van gezondheidsjournalisten

Bosmans Lise - 003Uit de interviews blijkt dat wetenschappers en artsen samen met wetenschappelijke tijdschriften de belangrijkste bronnen zijn voor gezondheidsjournalisten. Dat heeft vooral te maken met het vertrouwen dat journalisten hebben in deze bronnen. Journalisten gaan ervan uit dat de informatie van wetenschappelijke en medische bronnen onafhankelijk en betrouwbaar is. Nieuwe studies of publicaties vormen vaak de aanleiding om een artikel te schrijven. Daarnaast worden deze bronnen ook vaak geraadpleegd om de informatie van minder betrouwbare bronnen te evalueren. Dit laatste geldt onder andere voor persberichten, zeker wanneer zij afkomstig zijn van commerciële organisaties zoals (farmaceutische) bedrijven (klik hier voor een voorbeeld) of ziekenfondsen. Journalisten zijn er zich bewust van dat hun informatie vooral bedoeld is om de organisatie in een positief daglicht te stellen. Niettegenstaande hun hoge vertrouwen in individuele wetenschappers, zijn journalisten ook meer behoedzaam ten opzichte van de organisaties waar zij voor werken. Door de toenemende publicatiedruk willen ook universiteiten bepaalde resultaten al eens uitvergroten in persberichten of andere publieke communicatie. De journalisten verwijzen naar de vele zogenaamde ‘doorbraken’ in bijvoorbeeld het onderzoek naar de ziekte van Alzheimer.

Kritisch, maar niet kritisch genoeg

Maar dat journalisten kritisch zijn over deze bronnen wil niet zeggen dat ze hen ook minder gebruiken. Journalisten zullen meestal wel voorzichtiger zijn en vaker extra bronnen of tegenstemmen raadplegen. In andere gevallen worden dergelijke persberichten echter, vaak door tijdsgebrek, wel volledig overgenomen zonder de informatie eerst te controleren.

Het blijft dus zeer belangrijk om ook als nieuwsconsument erg kritisch te kijken naar de inhoud van het gezondheidsnieuws. We verwijzen hier naar het artikel van onze collega’s Sarah Van den Bogaert en Violetta Jitomirskaya. Daaruit blijkt dat vijftigplussers en bij uitbreiding de meeste burgers zich niet altijd bewust zijn van de bronnen van gezondheidsinformatie, en de motieven die zij voor ogen hebben. Bewustmaking hierover is dus nog altijd van essentieel belang.

Voor een volledig overzicht van het project en voor de resultaten van het onderzoek kan u terecht op de website www.healthmediasociety.net.

All rights reserved | Copyright 2015 | gepubliceerd op 22-06-2015