Huwelijks- en geboortecrisis door economische crisis

Auteur: Dr. Joop de Beer

Joop de Beer is themaleider Vergrijzing en Levensduur bij het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) in Den Haag. Het NIDI vormt een onderdeel van de KNAW en is geaffilieerd met de Rijksuniversiteit Groningen. Het onderzoek van De Beer richt zich op demografische prognoses en de samenhang tussen demografische en economische ontwikkelingen.

Onverwachte gevolgen van crisis

Dat een economische crisis leidt tot een vermindering van koopkracht en een stijging van de werkloosheid zal niemand ontkennen. Maar dat een crisis ook allerlei andere gevolgen kan hebben, zoals een stijging van het aantal zelfdodingen en een daling van het aantal geboorten, ligt misschien minder voor de hand. Een oorzakelijk verband is lastig vast te stellen. Alleen het feit dat het aantal zelfdodingen is toegenomen en het aantal geboorten is gedaald sinds het begin van de crisis in 2008 is natuurlijk geen bewijs dat er sprake is van oorzaak en gevolg. Er kunnen allerlei maatschappelijke ontwikkelingen een rol spelen.

Toch is er reden om aan te nemen dat er geen sprake is van een schijnverband. Economische golfbewegingen kunnen worden gezien als een natuurlijk experiment. Elke periode van economische neergang wordt gevolgd door een periode van herstel. Als we niet alleen kijken naar de huidige economische crisis, maar ook naar eerdere economische golven, kunnen we onderzoeken of er een systematisch verschil bestaat tussen ontwikkelingen in perioden waarin het goed gaat met de economie en het vertrouwen van mensen in de toekomst groot is en perioden waarin het vertrouwen terugloopt. Als bijvoorbeeld het aantal zelfdodingen elke keer toeneemt wanneer de economie een crisis doormaakt en elke keer daalt wanneer het voorspoedig gaat met de economie, is het toch wel aannemelijk dat de samenhang niet alleen aan toeval kan worden toegeschreven.

Crises sinds de jaren 80

In de afgelopen veertig jaar hebben we vier keer een periode meegemaakt waarin het niet goed ging met de economie. Begin jaren tachtig kampte Nederland met de zwaarste economische recessie sinds de jaren dertig. De werkloosheid steeg van 5 procent in 1979 naar 17 procent in 1983, de huizenprijzen daalden met 30 procent. Begin jaren negentig deed zich een milde recessie voor, die maar kort aanhield. Na een periode met volop optimisme in de tweede helft van de jaren negentig, dat was de periode van de internethype, spatte de internetzeepbel kort na de eeuwwisseling uiteen. Rond 2005 herstelde de economie zich, maar in 2008 brak de financiële crisis uit. De gevolgen daarvan liggen nog vers in het collectieve geheugen.

Ons natuurlijk experiment bestaat dus uit vier perioden van economische neergang. Aangezien het herstel van de huidige crisis nog heel pril is, is het nog te vroeg om de effecten daarvan vast te stellen. Daarom bevat ons natuurlijk experiment maar drie perioden van economisch herstel. Bij ons natuurlijk experiment moeten we er rekening mee houden dat ook lange-termijnontwikkelingen een rol spelen. Zo vertoont het huwelijkscijfer een trendmatige daling. Dit heeft te maken met het feit dat sinds de jaren 80 meer mensen ongehuwd zijn gaan samenwonen. Als we daarvoor niet corrigeren kan een daling van het huwelijkscijfer ten onrechte aan een economische dip worden toegeschreven. Wat we dus moeten onderzoeken is of het huwelijkscijfer in een periode van crisis sterker daalt dan in andere perioden.

De crisis van invloed op huwelijkscrises?

avoiding-money-problems-in-marraigeIn elk van de vier perioden van economische neergang blijkt zowel het geboortecijfer als het huwelijkscijfer sterker te zijn gedaald dan de trend. En in elk van de drie perioden van economisch herstel is er sprake van een stijging. Het zou wel heel toevallig zijn als deze ontwikkelingen niets met de economie te maken zouden hebben. Dit betekent overigens niet dat er een rechtstreeks verband met inkomen of werkloosheid hoeft te zijn. De conjunctuurgolven kenmerken zich door grote veranderingen in het vertrouwen dat mensen in de toekomst hebben. Als pessimisme overheerst, aarzelen veel mensen om zich voor langere termijn vast te leggen. Dat betekent bijvoorbeeld dat veel mensen nog maar even wachten met het kopen van een huis, maar ook dat mensen het sluiten van een huwelijk of het krijgen van een kind nog maar even uitstellen.

Dat de crisis leidt tot minder huwelijken is evident, of het ook leidt tot meer echtscheidingen is minder duidelijk. De relatie tussen echtscheidingen en de economie is minder eenduidig. Als mensen uit elkaar gaan omdat ze financiële problemen hebben, kan een recessie leiden tot meer echtscheidingen. Maar omdat scheiden duur is, kan economische teruggang ook leiden tot een daling van het aantal scheidingen. In de periode 1980-1995 zien we dat het aantal scheidingen toeneemt in perioden van recessie. Maar de afgelopen twintig jaar zien we juist het omgekeerde. Een voor de hand liggende verklaring is dat steeds meer mensen een koopwoning hebben, waardoor scheiden duur wordt als de huizenprijzen tijdens een recessie dalen.

Blijvende effecten?

Economische recessies hebben een tijdelijk karakter. Na neergang volgt steeds herstel. Dat hoeft niet te betekenen dat ook de gevolgen voor geboortecijfers tijdelijk zijn. Als men het krijgen van kinderen tijdens een periode van recessie uitstelt, kan er van uitstel afstel komen. Dat kan bijvoorbeeld komen doordat men na een aantal jaren uitstel zich te oud voelt om alsnog aan kinderen te beginnen. Een andere reden kan zijn dat tegen de tijd dat de crisis is afgelopen partners inmiddels uit elkaar zijn gegaan voordat men aan kinderen is toegekomen. De crisis die in 2008 begon, duurde langer dan voorgaande recessies. Een langere periode van uitstel van geboorten vergroot de kans dat van uitstel afstel komt en het geboortecijfer dus laag blijft. Maar zo’n vaart lijkt het niet te lopen. In 2014 is immers het geboortecijfer alweer gaan stijgen, hoewel de crisis in 2013 nog niet voorbij was. Vrouwen van boven de dertig beginnen alsnog aan kinderen en wachten blijkbaar niet op een volledig economisch herstel. Het is nog te vroeg om definitief vast te stellen of het geboortecijfer na de crisis weer helemaal terugkeert naar het oude niveau, maar er zijn vooralsnog geen aanwijzingen voor grote blijvende effecten.

http://www.nidi.knaw.nl/en/staff/overview/debeer
beer@nidi.nl

Bron: Joop de Beer, 2012, Crisis in de economie, crisis in relatie- en gezinsvorming?  http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/bevolking/publicaties/bevolkingstrends/archief/2012/2012-bevolkingstrends-conjunctuur-relatie-gezinsvorming-art.htm

 

foto: http://tipsofdivorce.com/how-to-avoid-money-problems-in-a-marriage/

Copyright 2015, All rights reserved | gepubliceerd: 07-04-2015