Het Zwarte Pieten Conflict

Auteur: Laura Wouters, MA

Laura Wouters is MA Conflict Studies and Human Rights en BSc Culturele Antropologie. Tijdens de master Conflict Studies liep zij stage op het Meertens Instituut waar zij zich bezig hield met onderzoek naar de discussie over Zwarte Piet. 

“Een groep van zeker dertig mensen kwam om me heen staan. Ze waren ziedend. Ze riepen ineens: dus jij bent tegen Zwarte Piet? Rot dan lekker op naar je eigen land. Ik zei toen nog: ‘Graag!’ Dat is nu juist het punt. Wij Papoea’s leven in ballingschap in Nederland. En ik probeerde te zeggen dat ik helemaal niet tegen Zwarte Piet ben, maar juist ook kritiek kwam leveren op de VN. Niemand die het horen wilde. De groep schold haar uit, en toen greep een man zelfs haar vlag. Ik dacht: dát gaat me niet gebeuren. Kaisiepo vluchtte weg van de meute, maar een man greep haar vast en het leek of hij een klap wil uitdelen. Iemand hield hem tegen. Daar ben ik wel dankbaar voor, want die man had echt haat in zijn ogen.”[1]

Dat het debat rondom de figuur van Zwarte Piet geen onzindiscussie is, wordt aan de hand van deze quote snel duidelijk. Nooit eerder werd het debat zo heftig en emotioneel gevoerd als in 2013. Ik wilde inzicht krijgen in hoe het discours rond Zwarte Piet is geproduceerd en geconsumeerd in de media. Aanvankelijk leek het erop dat de discussie rond Zwarte Piet contrasteert met het idee dat Nederlanders tolerantie als een van haar kernwaarden beschouwen. Ik besloot deze schijnbare tegenstelling te onderzoeken.

De controverse

De controverse met betrekking tot het Sinterklaasfeest is ontstaan ​​uit onenigheid tussen Nederlanders over deze traditie. De tegenstanders van de huidige viering van de Zwarte Piet traditie, zien Zwarte Piet vaak als een koloniale representatie van oneerlijke raciale machtsverhoudingen. Zij vinden dat we hier niet mee door moeten gaan en dat vooral kinderen niet moet worden aangeleerd dat deze verhoudingen (de blanke als de baas en Zwarte Piet als zijn knecht) vanzelfsprekend zijn. Veel verdedigers van de tradities echter, zien Sinterklaas en Zwarte Piet als twee fictieve figuren die behoren tot een vreugdevol, gezellig kinderfeest, dat onderdeel is van een Nederlandse identiteit. Er ontstonden twee duidelijke groepen in de samenleving, en de grens tussen deze twee groepen werd steeds duidelijker zichtbaar.

Het vieren van Sinterklaas mét Zwarte Piet is nu niet meer zo vanzelfsprekend als voorheen. Dit komt vooral door de acties en argumenten van de tegenstanders van Zwarte Piet. Ik beweer dat dit te wijten is aan een schijnbare tegenstelling tussen twee verschillende vormen van kennis: het idee dat Zwarte Piet een lief personage is, en het Sinterklaasfeest een feest van gezelligheid en geluk is wordt/werd door velen als waarheid beschouwd, terwijl het idee dat Zwarte Piet een uitdrukking van raciale ongelijkheid is, een alternatieve waarheid creëert. De meeste mensen hebben het Sinterklaasfeest echter nooit zo gezien en het feest nooit gevierd met slechte bedoelingen.

Media frame

Journalisten kunnen invloed hebben op hoe bepaalde nieuwsitems worden omlijst, welke verwijzingen erbij gebruikt worden. Een onderwerp wordt altijd vanuit een bepaalde benadering beschreven in een artikel. Eerder werd deze discussie vooral benaderd als een onzindiscussie, maar in 2013 verSint en Piet 2.0anderde het  ´frame´ rondom het onderwerp. In lezersbrieven werd vaak op agressieve toon verwezen naar de ontstaansgeschiedenis van Zwarte Piet, om te laten zien dat de figuur wel of niet als racistisch bestempeld kan worden. Door de heftigheid van de brieven begonnen journalisten zich te realiseren dat deze discussie niet zo onzinnig is als zij in eerste instantie dachten. Journalisten begonnen de discussie anders te omlijsten (framen) en schreven artikelen over Zwarte Piet vaak met verwijzingen naar discussies over
tolerantie en identiteit.

Racisme in het publieke debat

De discussie leverde kritiek op Nederlandse tolerantie en in artikelen en brieven werd verwezen naar andere discussies die erg gevoelig liggen in Nederland, bijvoorbeeld naar racisme en de Tweede Wereldoorlog. Zoals wetenschapper Dienke Hondius[2] opmerkt, bestaat er in Nederland een soort ongemakkelijkheid om te praten over racisme. In West-Europa, is als gevolg van de erfenis van de Holocaust een antiracistische norm ontstaan. Het is een norm die zegt dat raciale verschillen er niet toe doen. Het concept ras wordt bewust genegeerd: ras mag geen ruimte in het publieke debat hebben. Kritiek op Nederlandse tolerantie kan worden gezien als een aanval op ‘de Nederlandse identiteit’. De emotionele reacties van de verdedigers van de traditie lijkt tot stand te komen als een verdediging van de identiteit en Nederlandse tolerantie in combinatie met emotionele gehechtheid aan Sinterklaas en Zwarte Piet.

Ik vroeg me af of deze discussie het begrip tolerantie als één van de kernwaarden van de Nederlandse identiteit ondermijnt. Als mensen persoonlijk geen last hebben van ‘anderen’ streven de meeste mensen naar erkenning en gelijk respect voor culturele, etnische, religieuze en taalkundige verschillen. Maar wanneer dat gelijk respect lastig wordt, dan verschuift de conceptualisering van tolerantie en worden de waarden en normen van de meerderheid voorgesteld als de standaard waar iedereen zich aan dient te houden. Hoewel anderen nog steeds ‘welkom’ zijn, worden hun waarden en overtuigingen die niet compatibel zijn met de standaard gezien als afwijkend en inferieur. Tolerantie wordt dan nog steeds gezien als belangrijk, alleen de betekenis van het concept lijkt te veranderen.

Contrasterende processen

Naast de identificatie van het productie- en consumptieproces van het discours rond Zwarte Piet, toont dit onderzoek de kracht van discours. Het discours leidt tot werkelijke gevolgen voor het dagelijks leven, in dit geval het verharden van de grenzen van groepen. Tegelijkertijd is er een andere verschuiving waarneembaar. Er wordt gesteld dat mensen nu pas beginnen na te denken over hun (gedeelde) geschiedenis en racisme in Nederland. Het discours is dus vergezeld door twee schijnbaar contrasterende processen: een besef dat de problematiek van het multiculturalisme, tolerantie en racisme serieus moeten worden genomen en op hetzelfde moment een verharding van het debat en de groep grenzen.

[1] http://www.ad.nl/ad/nl/1012/Nederland/article/detail/3533715/2013/10/26/VN-vrouw-bedreigd-na-Piet-rel.dhtml.
[2] Hondius, D. (2009) ‘Race and the Dutch: on the uneasiness surrounding racial issues in the Netherlands’. In: Sharam Alghazi, Thomas Hylland Erikson and Halleh Ghorashi (eds.), Paradoxes of Cultural Recognition. Perspectives from Northern Europe. Ashgate, Aldershot.
– Afbeelding afkomsting van: http://www.dvhn.nl/nieuws/nederland/goudse-en-zwarte-pieten-bij-intocht-11783863.html

Copyright 2014, All rights reserved | gepubliceerd: 17-10-2014