Leren of vergelijken? Hoe conflicten in loononderhandelingen worden beïnvloed door andere loononderhandelingen

Dr. Alex Lehr is Universitair Docent aan de Radboud Universiteit. 18 Februari jongsleden promoveerde hij op het onderwerp conflicten tijdens cao -onderhandelingen. Hij doet momenteel onderzoek naar conflict en vertegenwoordiging, met name op de arbeidsmarkt.

Beïnvloeding

Loononderhandelingen wordt dikwijls beïnvloed door wat er bij andere loononderhandelingen gebeurt. Een loonafspraak in het ene bedrijf kan bijvoorbeeld ervoor zorgen dat er in een ander bedrijf wordt gestaakt, of een staking juist niet wordt doorgezet. En zoals u in de vorige blog heeft kunnen lezen kunnen ook conflicten gevolgen hebben die verder reiken dan het bedrijf of de sector waarin zij ontstaan. Zo kunnen stakingen leiden tot stakingen elders, of juist tot een vreedzaam verloop van de onderhandelingen elders. Het is daarom niet mogelijk om conflicten in loononderhandelingen los te zien van de invloed die andere loononderhandelingen hebben. De vraag is, hoe werkt deze beïnvloeding eigenlijk? En wanneer leidt deze beïnvloeding tot meer of juist minder conflict?

De kosten van conflict

Om op deze vragen een antwoord te kunnen geven, is het nodig stil te staan bij waarom conflicten eigenlijk ontstaan. Wetenschappers hebben daar grofweg drie verklaringen voor. Volgens de traditioneel-economische verklaring draait het bij loononderhandeling om het rationeel verdelen van de koek. Conflicten zijn niet rationeel, omdat zij de koek kleiner maken voor iedereen. De werkgever ziet bij een staking bijvoorbeeld de productie van het bedrijf dalen. Maar de werknemers krijgen tegelijkertijd geen loon tijdens de staking. Conflicten moeten daarom te wijten zijn aan een gebrek aan informatie bij de onderhandelaars, bij voldoende informatie zou er geen conflict ontstaan. Beïnvloeding tussen onderhandelingen leidt daarom tot minder conflicten. Informatie over ander onderhandelingen stelt onderhandelaars immers in staat te leren, waardoor zij met meer informatie hun eigen onderhandelingen ingaan.

Eerlijk delen

Volgens de gedragseconomische verklaring zijn conflicten eveneens irrationeel. Echter, onderhandelaars zijn nu eenmaal een beetje irrationeel, omdat zij vooral bezig zijn met het behalen van eerlijke onderhandelingsuitkomsten. Het stuk van de koek voor elk moet vooral als rechtvaardig worden gezien. Ander onderhandelingen spelen daarbij een belangrijke rol. Zij stellen onderhandelaars in staat vergelijkingen te maken: hoe groot was het stuk van de koek voor mijn collega-onderhandelaar in een ander bedrijf? Zulke vergelijkingen bepalen wat onderhandelaars een eerlijke uitkomst vinden. Maar naar welke andere onderhandelingen wordt gekeken is afhankelijk van de rol van de onderhandelaar. Aan werknemerszijde zal men zich vooral laten beïnvloeden door onderhandelingen waarin hoge lonen werden afgesproken. Aan werkgeverszijde zullen echter vooral lage loonafspraken van invloed zijn. Zulke vergelijkingen zullen werkgevers en werknemers dus uit elkaar drijven en kunnen daarom tot conflicten leiden.

Leren van conflict

De sociologische verklaring stelt dat conflicten helemaal niet zo irrationeel zijn. Zeker, conflicten brengen op korte termijn kosten met zich mee. Maar op langere termijn zijn conflicten nodig voor het behoud van de machtspositie van de onderhandelaars. Een vakbond die nooit durft te staken, zal het bijvoorbeeld steeds zwaarder krijgen om hoge lonen af te kunnen dwingen. Bij loonsonderhandelingen wordt door onderhandelaars rationeel afgewogen hoe hoog de kosten en opbrengsten van een mogelijk conflict zijn. Omdat conflicten nu eenmaal duur zijn, zullen de onderhandelaars het er pas op aan laten komen, wanneer zij zeker van zijn dat de opbrengsten groter zijn dan de kosten. Wederom speelt informatie over ander onderhandelingen hierbij een belangrijke rol. Daarbij gaat het met name om zaken als de stakingsbereidheid van werknemers of het succes van stakingen. Deze informatie kunnen onderhandelaar gebruiken om te leren wat de kosten en opbrengsten van mogelijk conflicten zouden zijn. Het risico op een verkeerde inschatting van de kosten van conflict wordt dus kleiner, waardoor de kans op conflict juist stijgt.

Experimenten en vragenlijstonderzoek

In een reeks studies heb ik onderzocht of en wanneer deze verklaringen opgaan. Met een aantal onderhandelingsexperimenten toetste ik eerst de aannames van de economische verklaringen. Uit de resultaten bleek dat vergelijkingen met andere onderhandelingen leiden tot conflict. Op zoek naar eerlijke onderhandelingsuitkomsten kijken onderhandelaars inderdaad heel selectief naar andere onderhandelingen. Dit effect verdwijnt echter zodra informatie over andere onderhandelingen de mogelijkheid biedt om iets te leren over de eigen onderhandeling. In zowel de traditioneel-economische als de gedragseconomische verklaring zit dus een kern van waarheid. Om ook de sociologische verklaring te kunnen toetsen, voerde ik een vragenlijstonderzoek uit onder Nederlandse cao-onderhandelaars. Daaruit bleek allereerst dat de onderhandelaars sterk beïnvloed worden door wat in ander onderhandelingen gebeurt. Opvallend is dat deze invloed sterker is voor vakbondsonderhandelaars dan voor werkgeversonderhandelaars. Ik vond duidelijke steun voor de sociologische verklaring. Naarmate onderhandelaars aangaven sterker beïnvloed te worden door informatie over stakingsbereidheid en het succes van stakingen in andere onderhandelingen, steeg de kans dat zij zelf conflicten in hun onderhandelingen hadden aanzienlijk. Kortom, wat er in de ene onderhandeling gebeurt, kan leiden tot conflict in een andere onderhandeling.

Gebaseerd op:

  • Lehr, A. (2016) Spillovers and conflict in collective bargaining: experimental and survey studies. Radboud University: Dissertation.
  • Lehr, A., Akkerman, A. & Torenvlied, R. (2015) The Influence of External Information on Collective Bargaining: Survey Evidence of Union and Firm Negotiators in the Netherlands. Relations Industrielles/Industrial Relations 70(2): 327-352.
  • Lehr, A., Akkerman, A. & Torenvlied, R. (2015) Spillover and conflict in collective bargaining: evidence from a survey of Dutch union and firm negotiators. Work, Employment and Society 29(4): 641-660.

Copyright 2016, all rights reserved | Gepubliceerd op: 11-04-2016