De psychologie achter zelfmoordterrorisme

Auteur: Dr. Marijn van Klingeren

Dr. Marijn van Klingeren is onderzoeker aan de universiteit van Amsterdam, extern docent aan de Hogeschool van Amsterdam en de hoofdredacteur van versvak.nl. In haar onderzoek richt zij zich met name op immigratie en integratie.

De psychologie achter zelfmoordterrorisme

Conflicten gaan vaak gepaard met geweld, voortkomend uit (eer)wraak, hebzucht, of misschien wel regelrechte haat. Ondanks dat het soms moeilijk voor te stellen is dat je een ander dusdanig haat om zijn of haar gedachtegoed/ etniciteit/ religie etc., kunnen schaarste, verlies van land en/of familieleden, geen toekomstvisie of een eeuwenlang conflict iemand tot waanzin drijven. Maar waar ik mij altijd het meest over heb verbaasd is het concept zelfmoordterrorisme. Een zelfmoordaanslag “is een aanslag (het toebrengen van schade aan een of meer tegenstanders of zaken, zoals schepen of gebouwen) volgens een zodanige methode dat de dader daarbij of daarna onvermijdelijk overlijdt (inclusief gevallen waarbij dit gebeurt door onmiddellijke executie na de daad), en zich daar ook vooraf van bewust is.”[i] De psychologie achter deze daad is iets waar ik moeilijk bijkom en me daarom intrigeert. In dit stuk zal ik kort ingaan op de volgende aspecten: de morele drempel, zelfopoffering en religie, om zo een klein beetje beter tot een verklaring te kunnen komen van dit, in mijn ogen, bizarre fenomeen. Het gaat mij hierbij niet om de eenlingen of uitzonderingen, zoals Anders Breivik, maar juist om hen die onderdeel uitmaken van een groter geheel en zich opofferen voor een hoger doel.

Het morele aspect

Wat gaat er om in het hoofd van iemand die een bomgordel omdoet en besluit zichzelf, en daarmee vele anderen, van het leven te beroven? Zijn er geen morele bezwaren die er bij hem door het hoofd spoken bij het plegen van zo’n gewelddadige actie? Het kan bijna niet anders dan dat hier mechanismen gaande zijn die ervoor zorgen dat een terrorist zich niet schuldig voelt over zijn daad of zich er in ieder geval van weet te distantiëren. Bandura’s[ii] theorie over morele afstand zegt dat moraliteit zich ontwikkelt door middel van interactie met anderen. De groep waar je je in bevindt kan zich bijvoorbeeld superieur voelen over andere groepen, waardoor gevoelens van haat en wrok kunnen ontstaan. Daarnaast kan hetgeen wat als normatief goed wordt beschouwd binnen groepen enorm verschillen. Als jouw groep agressief of gewelddadig gedrag tolereert of zelfs als de standaard ziet, dan is het niet meer dan normaal dat jij dit ook zo ziet, waardoor inhumaan gedrag niet langer moreel onacceptabel is. De plicht om de groep te beschermen gaat daarbij verder dan het individu.

Zelfopoffering

Wat me tot het tweede aspect brengt: zelfopoffering. Een zelfmoordterrorist is namelijk niet perse levensmoe; zijn daad dient iets veel groters dan de zelfdoding. Het gaat om het grotere goed, de boodschap en/ of het martelaarschap. Daarbij is de persoonlijke identiteit ondergeschikt aan de groepsidentiteit. Een groepsidentiteit is cruciaal voor velen om te voorzien in bepaalde behoeftes zoals saamhorigheid, onderscheidend vermogen en respect. Nu denk je misschien “je hebt toch niets  aan deze dingen wanneer je er zelf niet meer bent” En daar zou ik je gelijk in geven, ware het niet dat de bereidheid jezelf te doden voor de groep hand in hand gaat met persoonlijke belangen. Mensen zijn bang om vergeten te worden en door zichzelf op te offeren voor de groep zullen zij herinnerd worden als helden. Bovendien hebben je nabestaanden er misschien nog profijt van ook.

Religie

Religie speelt vaak een directe of indirecte rol bij zelfmoordaanslagen. Zelfmoordterrorisme wordt dan ook vaak geassocieerd met de Islam, de Jihad, het beloofde paradijs en de 72 maagden. Deze associaties zijn niet vreemd, want de Islam wordt regelmatig op een strategische manier ingezet door Islamitische terroristische organisaties om nieuwe martelaren te rekruteren voor hun heilige oorlog. Het zou een manier zijn om je volk te eren en dichter bij Allah te komen. Daarbij worden enkele randvoorwaarden voor het gemak vaak ‘vergeten’[iii]. Maar martelaarschap is niet alleen voorbehouden aan Islamieten, denk daarbij aan één van de meest bekende martelaars uit de geschiedenis: Jezus Christus. Binnen vele religies wordt zelfopoffering verheerlijkt, toch leidt dit zelden tot geweld jegens anderen. Daarvoor is kennelijk meer nodig, een heilige oorlog bijvoorbeeld, en het bestaan van terroristische organisaties. De vraag die zich aandient is of religie dan wel de boosdoener is, of dat het eerder de omstandigheden zijn waarbij religie slim wordt ingezet om zieltjes te winnen.

Begrip?

Begrijp je dan nu waarom mensen zichzelf opblazen in metrostations, bomvolle winkelcentra, bussen of restaurants? Waarschijnlijk niet. Begrip creëren voor zelfmoordterrorisme was ook zeker niet het doel wat ik voor ogen had toen ik dit stuk ging schrijven. Wat belangrijk is, is om te beseffen dat er omstandigheden zijn waarin mensen kunnen denken dat zij, door zich in te zetten voor bijvoorbeeld een heilige oorlog, iets goeds doen door middel van deze gruweldaad. Deze mensen kunnen zich distantiëren van het leed dat zij aanrichten, omdat hun groepsmoraal iets anders voorschrijft en omdat zij hier zelf baat bij denken te hebben. Ook al zijn zij er zelf na deze daad niet meer.

— Veel van de theoretische informatie is afkomstig uit de studie van Alina Feinholdt —

[i] http://nl.wikipedia.org/wiki/Zelfmoordaanslag
[ii]Bandura, A. (1999). Moral disengagement in the perpetration of inhumanities. Personality and Social Psychology Review, 3(3), 193-209.[iii] Zoals dat de opoffering plaats dient te vinden in een oorlogssituatie en dat de persoon gedood dient te worden door een wapen van de tegenstander en dus niet door middel van zelfdoding.

Copyright 2014, All rights reserved | gepubliceerd: 28-10-2014