Het verlies van de PvdA en het succes van DENK. Is de PvdA zijn positie als dé partij voor Nederlanders met een migratieachtergrond kwijt?

Auteur: Roos van der Zwan

De afgelopen jaren is het verlies van de PvdA tijdens de Tweede Kamerverkiezingen van 2017 uitgebreid geanalyseerd. Waar de PvdA een grote nederlaag leed, won de partij DENK echter drie zetels. Ik traceerde wat er met de PvdA-stemmen gebeurde in de minst en meest diverse wijken van drie grote steden in Nederland. Tijdens de Tweede Kamerverkiezing van 2017 trok DENK vooral stemmen in etnisch diverse wijken, deels ten koste van de PvdA.

Al eerder waren er signalen dat de PvdA steun verloor onder Nederlanders met een migratieachtergrond, zie bijvoorbeeld dit artikel over het verlies van de PvdA tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 in Amsterdam. Dit lijkt ook te zijn gebeurd tijdens de Tweede Kamerverkiezingen van 2017. Bovendien deed de politieke partij DENK toen voor het eerst mee en won drie zetels. Komen deze kiezers van de PvdA en is de PvdA daarmee dus zijn positie als dé partij voor Nederlanders met een migratieachtergrond kwijt?

Er zijn een aantal verklaringen voor het grote zetelverlies van de PvdA die in de media regelmatig werden genoemd. Zo regeerde de PvdA in een periode waarin het economisch slechter ging, wat kan zorgen voor zetelverlies. Ook is bekend dat regeringspartijen vaak zetels verliezen bij de eerstvolgende verkiezing. Een andere verklaring is dat de lijstrekkersverkiezing niet zo goed uitpakte als gehoopt. Dat de PvdA zetels heeft verloren door het verlies aan kiezers met een migratieachtergrond wordt ook wel eens genoemd, maar het is nog nauwelijks onderzocht of dat ook daadwerkelijk zo is. In dit artikel bekijk ik daarom de populariteit van verschillende politieke partijen in de minst en meest diverse wijken van drie (middel)grote steden in Nederland.

Nederlanders met een migratieachtergrond wonen vooral in de grote steden en steden zijn daarom het interessantst om een beeld te kunnen schetsen van de partijvoorkeuren van deze groep. Hoewel de stemvoorkeuren van Nederlanders met een migratieachtergrond al vaker onderzocht zijn in de grotere steden zoals Amsterdam, Rotterdam en Den Haag, gebeurde dat minder vaak voor steden zoals Eindhoven en Arnhem.

Eindhoven en Arnhem horen echter ook bij de twintig grootste steden van Nederland, Eindhoven is de vijfde stad van ons land (qua bevolkingsgrootte) en Arnhem stond in 2017 op nummer veertien. Tabel 1 laat bovendien zien dat ook in deze steden een aanzienlijk deel van de inwoners een migratieachtergrond heeft. Binnen deze twee steden en Rotterdam kijk ik naar welke partij het populairst was in een stembureau in de wijk met de minste etnische diversiteit versus een stembureau in de wijk met de meeste etnische diversiteit (het percentage inwoners met een niet-westerse migratieachtergrond).[1]

Tabel 1 laat het aantal inwoners van de drie steden zien, het aandeel van die inwoners met een migratieachtergrond en de wijken die ik onderzoek. Welke partijen waren het populairst in de minst en meest diverse wijken in deze drie steden?

Tabel 1. Achtergrondinformatie over Rotterdam, Eindhoven en Arnhem

Rotterdam is de grootste en meest diverse stad van de drie. De figuren hieronder laten ten eerste zien hoe groot de verschillen zijn in partijpopulariteit bij stembureaus in de minst en meest diverse wijk. Zoals Figuur 1 laat zien was in zowel 2012 als 2017 in de minst diverse wijk de PVV het populairst, gevolgd door de VVD. Wat opvalt, is dat de PVV in 2017 een stuk populairder was dan in 2012, maar ook dat de PvdA in deze wijk veel stemmen heeft verloren.

Rotterdam

Kijken we naar de meest diverse wijk in Rotterdam (te zien in Figuur 2), dan zien we een heel ander patroon. In 2012 was de PvdA veruit de populairste partij, in 2017 trok de PvdA slechts 6% van de stemmen. Voor een deel lijken deze stemmen naar DENK te zijn gegaan, maar ook naar D66 en GroenLinks. In deze wijk lijkt het verlies van de PvdA echter voor een groot deel te komen door de opkomst van DENK.

Figuur 1. Aandeel stemmen in een stembureau in de minst diverse wijk in Rotterdam bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2012 en 2017

Figuur 2. Aandeel stemmen in een stembureau in de meest diverse wijk in Rotterdam bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2012 en 2017

Eindhoven

Eindhoven is een minder grote en minder diverse stad dan Rotterdam, de Figuren 3 en 4 zien er dan ook anders uit. In de minst diverse wijk was niet de PVV het populairst, maar de VVD (zie Figuur 3). Ook andere (centrum)rechtse partijen doen het goed. Trok de PvdA in 2012 nog ongeveer 17% van de stemmen, in 2017 was dat nog maar 6%. Vooral GroenLinks en in mindere mate de PVV lijken hiervan te profiteren.

In de meeste diverse wijk van Eindhoven (Figuur 4) zijn de verliezen voor de PvdA groter dan in de minst diverse wijk. Een daling van 33% naar 5% van de stemmen. Anders dan in Rotterdam is niet DENK de grootste partij, maar D66. Een duidelijke winnaar was er echter niet, naast D66 trokken ook de VVD, SP, D66, PVV en GroenLinks tussen de 13-14% van de stemmen.

Figuur 3. Aandeel stemmen in een stembureau in de minst diverse wijk in Eindhoven bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2012 en 2017

Figuur 4. Aandeel stemmen in een stembureau in de meest diverse wijk in Eindhoven bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2012 en 2017

Arnhem

Ook de figuren voor Arnhem (Figuren 5 en 6) laten opvallende resultaten zien. In de wijk met de minste diversiteit was de PvdA populair in 2012 (Figuur 5), ze wonnen daar meer dan 30% van de stemmen. In 2017 was dat omgeslagen naar de VVD en D66. Figuur 5 laat daarnaast zien dat vooral GroenLinks stemmen won ten opzichte van 2012. Figuur 6 laat zien dat in de Arnhemse wijk met de meest diverse samenstelling de VVD het populairst was in 2012 de PvdA echter weer een stuk minder. Alsnog verloor de PvdA hier veel stemmen, maar de VVD nog meer. Partijen die in deze wijk meer stemmen wonnen in 2017 zijn de SP, PVV en DENK. Dit kan erop duiden dat de PvdA stemmen verloor aan DENK, maar wellicht ook aan de VVD.

Figuur 5. Aandeel stemmen in een stembureau in de minst diverse wijk in Arnhem bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2012 en 2017

Figuur 6. Aandeel stemmen in een stembureau in de meest diverse wijk in Arnhem bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2012 en 2017

Duidelijke verschillen per stad en per wijk

De figuren laten zien dat het per stad en per wijk sterk kan verschillen welke politieke partij het populairst is. Op basis van deze figuren weten we natuurlijk niet precies wie op welke partij stemde en in hoeverre dit een landelijk patroon is. Wel zien we bij alle stembureaus die ik hier heb onderzocht het verlies van de PvdA ten opzichte van 2012 terug. In de etnisch meest diverse wijken lijkt een deel van dit verlies inderdaad verklaard te worden door de populariteit van DENK onder Nederlanders met een migratieachtergrond.

In hoeverre dit te maken heeft met de groepen die in de meest diverse wijken wonen blijft nog steeds een vraag. Een nadere inspectie van de etnische samenstelling van deze wijken laat zien dat er in de wijk in Rotterdam vooral veel Turkse Nederlanders wonen, namelijk 31%. Dit kan erop duiden dat DENK vooral populair is bij Turkse Nederlanders.

Tabel 2. Etnische samenstelling van de meest diverse wijkenEr zijn niet zo veel wijken in Nederland waar de samenstelling zó divers is.[2] Toch moet de groep kiezers met een migratieachtergrond niet onderschat worden, ongeveer 17% van het electoraat heeft een migratieachtergrond. Dit deel van het electoraat kan interessant zijn voor politieke partijen, zeker nu de PvdA steun lijkt te zijn verloren binnen deze groep. De drie zetels voor nieuwkomer DENK bewijzen dat deze kiezers verschil kunnen maken.Ook andere Nederlanders met een migratieachtergrond stemmen echter op DENK. Zo liet ik in mijn proefschrift echter zien dat ook in wijken met veel Marokkaanse Nederlanders DENK stemmen trok, zo kregen kandidaten met een Marokkaanse achtergrond een groter aandeel van de stemmen in wijken met een groter aandeel Marokkaanse Nederlanders. Tabel 2 laat bovendien zien dat de wijk in Rotterdam veruit het meest divers is in zijn etnische samenstelling, dit verklaart wellicht de grote populariteit van DENK.

————–

[1]Het gaat hier om wijken die in 2017 het hoogste of laagste percentage inwoners met een niet-westerse achtergrond hadden. De gegevens die ik voor dit artikel gebruik heb ik verzameld voor mijn proefschrift ‘The political representation of ethnic minorities and their vote choice’ en aangevuld met gegevens van de Kiesraad over de verkiezingen van 2012 (zie: https://data.overheid.nl/dataset/verkiezingsuitslag-tweede-kamer-2012).

[2] Zie bijvoorbeeld: https://cbsinuwbuurt.nl/