Hoe religie vrouwenrechten kan promoten in het Arabische Midden-Oosten en Noord-Afrika

Auteur: Saskia Glas

Onlangs pleitte burgemeester Halsema voor het sluiten van moskeeën waar imams verkondigen dat vrouwen onderdanig moeten zijn. Dergelijke berichten zijn onze media al lang niet meer vreemd. Sinds de recente Noord-Afrikaanse vluchtelingenstromen staan kranten weer bomvol met debatten over vrouwenrechten en Islam. Debatten die de vermeende mislukte integratie bevragen. Debatten waarin de Islamitische religie van Arabieren als een ondoordringbare muur tussen vrouwenemancipatie staat. Debatten waarin de Arabische vrouw dubbel onderdrukt is, door man en religie.

Als dit alles zou kloppen, zou elk emancipatiebeleid gedoemd zijn te mislukken zolang Arabieren Islamitisch zijn. Ons huidige integratiebeleid lijkt dat te accepteren; voor moslimvrouwen impliceert integreren seculariseren en zolang dat uitblijft proberen we voornamelijk mannelijke vluchtelingen aan een baan te helpen, verwachtende dat religieuze Arabische vrouwen toch niet willen werken. Maar het is helemaal nog niet zo duidelijk of religie altijd een boeman is. Zo kwam tegelijkertijd met Halsema’s interview over fundamentalistische moskeeën Brandpunt met een aflevering over vrouwelijke imams die de gelijkheid tussen mannen en vrouwen bepleitten. Zouden er dan binnen de Islam handvaten voor emancipatie schuilgaan of is religiositeit altijd een struikelblok?

Bron: Wikimedia

Om te kijken of verschillende kanten van religiositeit steun voor vrouwenrechten altijd hinderen of ook kunnen bevorderen, deed ik, samen met Niels Spierings (RU) en Peer Scheepers (RU), onderzoek naar het hol van de leeuw, het Arabische Midden-Oosten en Noord-Afrika. Voor Nederlands emancipatiebeleid moet dus nog een vertaalslag gemaakt worden. Het bestuderen van de regio zelf geeft echter wel een completer beeld van de diversiteit van religie, zonder meteen in een gepolariseerd debat te zitten. Bovendien: als ‘zelfs’ in het Arabische Midden-Oosten, waar een gemiddeld genomen sterk seksistische interpretatie van de islam een groot deel van het leven doordrenkt, religie emancipatoire kanten heeft, zal dat in Nederland al helemaal het geval zijn.

Bestaande onderzoeken over de Arabische regio hebben echter opmerkelijk veel moeite om deze emancipatoire kanten te vinden, omdat ze de regio veelal neerzetten als één ondeelbaar (seksistisch) geheel en zich enkel richten op verschillen tussen moslims en anderen. Maar (Arabische) moslims verschillen gigantisch in hoe ze hun religie beleven – van hoe vaak ze moskeeën bezoeken tot hoe verbonden ze zich voelen met hun geloof. In ons onderzoek keken we hoe die verschillende kanten van religie steun voor vrouwenrechten bevorderen. En we ontdekten dat er binnen de islam inderdaad naast barrières ook mogelijkheden voor emancipatiebeleid schuilen.

Niet allemaal vrouwenhaters

Er bleek als eerste nogal wat verschil te zitten in de opvattingen van Arabische burgers over vrouwenrechten (zie Figuur 1 hieronder). In onze enquête-data van 19.000 Arabieren waren vrouwen bijvoorbeeld sterkere voorstanders van gelijkheid dan mannen – gemiddelde scores van 43 versus 29 (op een schaal van 0 tot 100).[1] Er waren ook duidelijke verschillen tussen landen. Libanezen staan bijvoorbeeld veel positiever tegenover emancipatie dan Jordaniërs – 50 tegenover 34. Binnen landen bleken bevolkingen zelfs van gedachten veranderd; in onze data was de steun voor vrouwenrechten onder Marokkanen tussen 2001 en 2007 bijvoorbeeld verdubbeld. Het is dus niet zo dat alle Arabieren vrouwenrechten altijd categorisch afwijzen, maar hoe komt dat dan? Zijn die verschillen te linken aan religie?

Bron: World Value Survey

Moskeeën: de drempel die diploma’s verlagen

Femke Halsema wees expliciet naar moskeeën als struikelblok voor de emancipatie en als doelwit voor beleid. Onze resultaten wezen erop dat ze een punt heeft. Naast het letterlijker en strikter interpreteren van de Koran, bleek moskeebezoek een belangrijke drempel voor steun voor vrouwenrechten. Aan de ene kant dus slecht nieuws voor de emancipatie: moskeegang blijkt haar grosso modo in de weg te staan.

Er is een lichtpuntje. Niet alle Arabieren die vaak naar de moskee gaan, zijn even negatief over vrouwenemancipatie (zie Figuur 2 hieronder). Het is dus niet zo dat iedere Arabier passief de seksistische religieuze interpretaties naar binnen lepelt die die voorgezet krijgt. Hoogopgeleiden lijken betere buffers tegen vrouwonvriendelijke religieuze interpretaties te hebben. Zij blijven hun religie progressiever interpreteren, ook als ze vaak naar de moskee gaan. Hoewel Halsema dus zeker één van de hindernissen van de Islam voor vrouwenrechten te pakken had, is haar aanpak niet de enige optie. In plaats van moskeeën te sluiten, kan emancipatiebeleid proberen de buffers te versterken zodat moslims die vaak naar de moskee gaan, niet klakkeloos vrouwonvriendelijke opvattingen overnemen.

Bron: World Value Survey

Religieuze verbondenheid als bevordering

Het versterken van die buffers tegen het overnemen van seksistische religieuze interpretaties zou bovendien beter kunnen werken dan het sluiten van moskeeën omdat Islamitische religiositeit niet altijd vrouwenemancipatie in de weg staat. Opvallend genoeg vonden wij dat Arabieren die zich door hun religie laten leiden in hun dagelijkse bezigheden, niet negatiever staan tegenover vrouwenrechten.

Los van specifieke interpretaties ervaren Arabieren dus wellicht zaken als altruïsme, eerlijkheid en vrijgevigheid als de onderliggende rode draad van religiositeit, die werken als een lens waardoor alle facetten van het leven bekeken worden, inclusief vrouwenrechten. Hoe dan ook, je sterker verbonden voelen met de islam gaat dus niet samen met het afkeuren van de gelijkheid tussen mannen en vrouwen.

Sterker nog, die religieuze verbondenheid is de tweede buffer tussen moskeebezoek en het afwijzen van vrouwenrechten. Arabische Moslims die religie serieuzer nemen in hun dagelijkse bezigheden, nemen seksistische boodschappen in moskeeën dus gemiddeld minder sterk over. Wellicht kunnen dus zelfs de boodschappen van imams door de altruïstische lens van sterk religieuze Arabieren gefilterd worden. Beleidsmakers die wat willen doen aan de negatieve impact die moskeeën hebben, moeten dus niet éénzijdig mikken op het beteugelen van religiositeit. Je verbonden voelen met religie kan juist de sleutel zijn voor de loskoppeling tussen moskeebezoek en het afwijzen van vrouwenrechten.

Naast het bufferen van moskeebezoek, bleek onder vrouwen die religieuze verbondenheid zelfs direct steun voor vrouwenrechten te bevorderen. Hoewel mannen emancipatie sterker afwijzen naarmate ze zich meer aan de Islam hechtten, geldt voor vrouwen het tegenovergestelde (zie Figuur 3 hieronder). Dus: naarmate vrouwen hun religie meer als leidraad gebruiken in hun dagelijkse bezigheden, zijn ze gemiddeld genomen sterkere voorstanders van gelijkheid. Wij denken dat dit komt doordat Arabische vrouwen de Islam herinterpreteren op een manier die hun eigen mogelijkheden bevordert. Verre van passief onderworpen aan een seksistische religie, zouden vrouwen die religie dus actief inzetten voor hun eigen gewin.

Voor emancipatiebeleid betekent dit dat pogingen om Arabische mannen niet hun vrouwen te laten onderdrukken, te eenzijdig zijn. Emancipatiebeleid kan juist bouwen op de Arabische vrouwen die best van zichzelf af kunnen bijten. Zij zijn immers degenen die Islam en emancipatie laten rijmen. En misschien wel het laatste wat je moet doen om de vrouwenemancipatie te bevorderen, is de Arabische vrouw haar religie ontzeggen.

Bron: World Value Survey

Op naar emancipatiebeleid met ballen

Islam is geen ondoordringbare muur tegenover vrouwenemancipatie. Ja, er zijn aspecten van religiositeit als moskeegang die steun voor vrouwenrechten geen goed doen. Nee, religiositeit staat niet altijd haaks op emancipatie. Je verbonden voelen met Islam zou vrouwen zelfs kunnen sterken in hun overtuiging dat ze gelijke rechten verdienen. Emancipatiebeleid moet dus oppassen om niet de baby met het badwater weg te gooien door religie steevast als de vijand te behandelen. Onder de juiste omstandigheden zou het sterken van religiositeit en gematigde religieuze interpretaties weleens vrouwenrechten kunnen bevorderen. Beleidsmakers met lef doen niet alsof er geen hindernissen voor vrouwenrechten in religie schuilgaan, maar schrijven de Islam ook niet categoriaal af. Beleid richten op de handvaten voor emancipatie binnen de religie zou vrouwen weleens het meest op kunnen leveren.

 

—-

[1] We keken naar drie verschillende aspecten van vrouwenrechten, grofweg of vrouwen even goede politieke leiders zijn als mannen, of het even belangrijk is voor vrouwen om de universiteit af te ronden en of vrouwen gelijke rechten hebben op banen, zelfs in tijden van hoge werkeloosheid.