Vluchtelingenvraagstuk = Vluchtelingenprobleem + Receptieprobleem

Auteur: Jopi Versleijen

Anno 2017 spreken we vaak nog steeds over het vluchtelingenprobleem. Een probleem waar we als samenleving naar kijken en genoegzaam aan de orde is. Zowel in de politiek als in de samenleving, diversiteit staat overal hoog op de agenda. Tijdens de huidige politieke formatie, maar ook in het bedrijfsleven wordt er meer aandacht gegeven aan onder meer arbeidsdiscriminatie, opvang en integratie. Het zijn hedendaagse onderwerpen waar geen simpel eenduidig beleid op te maken is.

Er wordt gesproken over een vluchtelingenprobleem. De negatieve connotatie waarbij de suggestie wordt gewekt dat er paniek uitbreekt wanneer er een stroom aan mensen uit crisisgebieden naar Nederland komt. Woorden als ‘probleem’, ‘tsunami’ of ‘crisis’ zijn in zichzelf al geproblematiseerd.

Het ander probleem is namelijk de receptie door de ontvangende samenleving, ofwel hoe worden vluchtelingen door mensen in deze samenlevingen ontvangen. Dit laatste probleem is nauwelijks tot niet gedefinieerd. Het is een probleem welke mogelijk zelfs groter is dan de vluchtelingenstroom zelf. Maar het is duidelijk dat we binnen het vluchtelingenvraagstuk te maken hebben met twee problemen: het vluchtelingenprobleem en het receptieprobleem.

Wanneer deze tweedeling in het vraagstuk niet wordt erkend; hoe kan integratie van statushouders in de ontvangende samenleving dan plaats vinden? Er moet dus een verschuiving van de benadering van het vluchtelingenvraagstuk op gang komen, om zo het volledige probleem te (her)definiëren. Pas dan kan er letterlijk verschuivingen plaats gaan vinden in de maatschappij zodat er ruimte wordt gemaakt voor de posities van nieuwe statushouders.

Effecten van lopende initiatieven?

Naast dat er veel organisaties, burgerinitiatieven en goedbedoelde overheidsprojecten bijdragen aan de participatiepositie van statushouders, liegen de statistieken er niet om. De kansen op de arbeidsmarkt zijn ongelijk en migranten zijn nog steeds ondervertegenwoordigd in het hoger onderwijs.

Het probleem van het vluchtelingenvraagstuk is dus tweeledig maar voornamelijk gericht op de vluchtelingenstroom in plaats van het receptieprobleem van de dominante gemeenschap. We zien zelfs een trend in het toenemend verzet van toelating en integratie van vluchtelingen bij de dominante gemeenschap. Waarom het verzet toeneemt lijkt niet alleen door hoge aantallen nieuwkomers, maar mogelijk ook door de angst voor afbrokkelende waarden van de ontvangende maatschappij.

Zoals eerder gezegd is het receptieprobleem een zeer onderbelicht en ongedefinieerd probleem. Ondanks dat ze onlosmakelijk gerelateerd is aan het vluchtelingenprobleem en beide problemen om een geheel eigen aanpak vraagt. Wanneer beiden opgehelderd zouden zijn, pas dan is het mogelijk het vluchtelingenvraagstuk zelf te integreren in beleid en receptie.

De receptie van mensen uit crisisgebieden in een nieuwe samenleving

Het vluchtelingenprobleem is al meer dan voldoende gedefinieerd. Het receptieprobleem vanuit de ontvangende samenleving ten opzichte van vluchtelingen echter, nog nauwelijks. Deze kant zal ik hier dan ook wat beter belichten.

Integratie staat gelijk aan (gelijkwaardige) interactie. Deze interactie betekent vanuit de kant van de vluchteling een aanpassing, een plek verwerven; aan de kant van de bestaande maatschappij betekent dit een ontvangende houding en ruimte maken. Nieuwkomers dienen een plek te verwerven in de ontvangende samenleving. Maar is de ontvangende samenleving een samenleving die daadwerkelijk ‘ontvangt’? Gezien het verzet en de weerstand van een grote groep burgers uit de dominante samenleving en de feitelijke cijfers van ongelijkheid in kansen en posities van migranten, rijst hier het receptieprobleem.

Wicked problems

bron: https://www.slideshare.net/ciatdapa/wicked-solutions-to-climate-smart-agriculture

Het eerder omschreven verzet tegen nieuwkomers kan gezien worden als een blokkade in de instroom opvang en vestiging. De blokkade lijkt op een fenomeen wat we ‘wicked problems’ noemen. Een verstrengeling van meerdere problemen waardoor het overzicht verdwijnt. Deze ontrafeling zou het receptieprobleem kunnen gaan definiëren en dus verheldering van het receptieprobleem geven.

In dit geval lijkt deze blokkade (receptieprobleem) sowieso al te bestaan uit een drietal elementen:

1: De Mismatch. Er is sprake van een contrasterende cultureel waardensysteem tussen vluchtelingengemeenschap en de dominante gemeenschap. Zou het kunnen dat de ‘ontvangende samenleving’ bang is dat het eigen vertrouwde waardensysteem afbrokkelt met de inmenging van andere culturele waarden.

2: Hardnekkige onwil. Er lijkt met het verzet een sterke hang naar onwil te bestaan bij een grote groep mensen uit de dominante gemeenschap. Onwil in de bereidheid ruimte vrij te maken voor de posities van nieuwe statushouders. Zou het kunnen dat onwil per definitie bij een grote groep mensen optreed omdat zij bang zijn de eigen vertrouwde ruimte te moeten opgeven voor vreemdelingen?

3: Normbeeld. Het beeld wat bestaat van vluchtelingen is in deze tijd niet eenduidig. Immers een vluchteling op een boot in het bezit van een I-Phone? Dat rijmt niet met het beeld dat we hebben van een getraumatiseerde op de vlucht geslagen hulpbehoevende persoon. Mede daardoor is de discussie dan ook over toelating van vluchtelingen fel en genadeloos. Zou het kunnen dat het normbeeld via beeldvorming eenzijdig wordt getoond en daarmee de mismatch en de hardnekkige onwil rechtvaardigt?

Hier is dus sprake van wat we noemen een ‘Wicked Problem’. Een probleem dat wanneer het zich laat ontleden bestaat uit meerdere elementen. Een valkuil van het ontleden van een ‘wicked problem’ is wel dat er daarmee plaats wordt gemaakt voor nieuwe problemen. Echter, deze zijn dan wel op zichzelf staand en daarmee meer behapbaar. Onder andere voor een krachtiger beleid en een meer laagdrempeligere arbeidsparticipatie voor iedereen.

Wanneer de Wicked problems ontrafelt zijn kan pas bekeken worden hoe afzonderlijke elementen bijdragen aan de meerwaarde van diversiteit in de Nederlandse/ Europese gemeenschap. Dan pas kan er passend beleid gemaakt worden en kunnen initiatieven doelgericht worden ingezet.

—— 

 

  • Deze blog is gebaseerd op het werk van Jopi Versleijen in zowel het bedrijfsleven (receptieprobleem) als in Stichting Participatie Perspectief (vluchtelingenprobleem). Daarnaast op het onderzoeksvoorstel uit 2016 onder begeleiding van prof. dr. R.S. Gowricharn, Vorming Multicultureel Kader, De Promotiekamer.