Tolkien-spiritualiteit: Een religieuze trendsetter?

Door: Markus Altena Davidsen

HomePagePhotoDr. Markus Altena Davidsen is universitair docent godsdienstsociologie aan de Universiteit Leiden. Zijn onderzoek richt zich op alternatieve vormen van spiritualiteit, met name het gebruik van fictie als religieuze inspiratiebron. In 2014 promoveerde hij (cum laude) op het proefschrift “The Spiritual Tolkien Milieu: A Study of Fiction-based Religion”.

Steeds meer mensen baseren hun religie op fictie. Tolkiens boeken over Midden-aarde hebben bijvoorbeeld mensen geïnspireerd om rituelen uit te voeren waardoor ze zeggen in contact te komen met Gandalf en de andere bovenmenselijke wezens uit Tolkiens wereld. Dit is mogelijk omdat Tolkiens boeken, waaronder The Lord of the Rings, vol fictieve mythologie zitten met eeuwig levende Elfen, oppergod Eru die de wereld schiep en engelachtige Valar die de wereld vorm gaven in de oertijd. Bij het samenstellen van zijn fictieve mythologie heeft Tolkien overigens niet alleen geput uit zijn grote kennis van de Germaanse en Keltische mythologie, maar ook uit zijn persoonlijke katholieke geloof en verschillende paranormale ervaringen.

Hippies en hobbitcommunes

Het spirituele gebruik van Tolkiens boeken begon met de hippies, toen in 1966 een paperbackeditie van The Lord of the Rings verscheen. Hippies trouwden in huwelijksceremonies gebaseerd op de boeken, en in Drenthe werd de commune De Hobbitstee gesticht. De bewoners daarvan noemen elkaar nog steeds ‘Hobbits’.

Tegelijkertijd ontstond in de Mojavewoestijn in de VS een groep rond de charismatische Myrtle Reece, die visioenen had van Frodo en Bilbo en meende te weten waar Minas Tirith onder de grond lag begraven.

Elfengenen

Ook begon rond 1970 een groep Amerikaanse magiërs zich te identificeren met de Elfen uit Tolkiens verhalen en noemde zich The Elf Queen’s Daughters. In hun rituelen gebruikten de magiërs gedichten uit The Lord of the Rings over Elbereth, de belangrijkste Vala (‘god’) van de Elfen. Dit was in eerste instantie bedoeld als grap, maar latere leden van de groep namen het serieus, en in de loop van de jaren ‘70 en ‘80 liep de grap uit de hand tot een echte beweging van ‘awakened Elves’ die meenden ontdekt te hebben dat zij een Elfen-ziel en/of Elfen-genen hadden.

Toegang tot Internet in de jaren ‘90 en de verfilming van The Lord of the Rings in de vroege jaren ‘00 zorgden voor nog meer groei, en er zijn nu misschien wel duizenden self-identified Elves actief op het Internet. In de loop van de tijd heeft de beweging wel zijn oorspronkelijke verbinding met Tolkien grotendeels verloren. De meeste Elfen vandaag identificeren zich expliciet met de álfar of sídhe uit de Germaanse of Keltische mythologieën.

De grootste stroming binnen het huidige spirituele Tolkien-milieu bestaat uit groepen die rituelen uitvoeren gericht aan de Valar en andere bovenmenselijke wezens uit Tolkiens verhalen. Bijvoorbeeld de zogenaamde ‘Middle-earth Pagans’, die de God en de Godin aanbidden in de vorm van Tolkien-personages, zoals Gandalf en Galadriel.

Skype-rituelen

Een groep die waarschijnlijk de meest complete Tolkien-traditie ontwikkeld heeft is Ilsaluntë Valion (Elfentaal voor Zilverschip van de Valar). Bij elke volle maan en bij de zes seizoenswisselingen volgens de Elfenkalender voeren de leden rituelen uit. Centraal daarin staat een meditatieve reis naar ‘Faery’ (of Elfenland) waar zij de Elfen en Valar kunnen ontmoeten. Ze vinden dit ritueel trouw aan Tolkiens visie omdat hij zelf de ervaring had in contact te staan met een hogere wereld. Dat blijkt uit zijn brieven.

Omdat de leden verspreid over de hele wereld leven, werden deze rituelen eerder uitgevoerd via Skype. Maar het bleek te moeilijk om in de juiste meditatieve stemming te komen op deze manier, en daarom voert ieder lid nu zelf het ritueel uit, maar wel op hetzelfde tijdstip.

Individualisering en psychologisering

Deze religieuze groepen zijn godsdienstwetenschappelijk erg interessant: ze illustreren een aantal algemene trends. Bijvoorbeeld: het proces van individualisering van religie. In Tolkien-spiritualiteit zie je die individualisering overduidelijk terug. Iedereen maakt zijn eigen mix van Tolkien-mythologie, neo-paganisme en elementen uit andere religies.

De meditatieve reizen die beoefenaars van Tolkien-spiritualiteit maken naar Midden-aarde kun je verder zien als een voorbeeld van de toenemende psychologisering van religie. In hun rituelen doen ze niets men hun lichaam; alles speelt zich af in de verbeelding. Maar vooral is Tolkien-spiritualiteit een extreem voorbeeld van de trend dat mensen steeds meer van hun spirituele inspiratie halen uit fictie, niet alleen uit de boeken van Tolkien, maar ook uit boeken als De Alchemist en The Da Vinci Code en uit films als Star Wars en Avatar.

Een aantal Engelstalige artikelen van Davidsen over Tolkien-spiritualiteit en het Jediïsme (een nieuwe religieuze beweging gebaseerd op Star Wars) zijn te downloaden op https://leidenuniv.academia.edu/MarkusDavidsen. In 2015 verscheen ook een Nederlandstalig artikel van Davidsen: “In de Ban van Tolkien: Geloof en Geloven in Tolkien-spiritualiteit”, Religie & Samenleving 10(3), 213-234.

Een eerdere versie van deze blogpost verscheen in 2015 op het Leiden Religie Blog

 copyright 2016, all rights reserved | gepubliceerd op: 09-03-2016